Görsel Bir Anlatım Dili Olarak Fotoğraf

Prof. Dr. V. Doğan Günay

 

Bir Fo­toğ­raf Gös­ter­ge­bi­li­mi De­ne­me­si

0. Genel Göz­lem­ler

İnsa­noğ­lu ya­şa­mın­dan bazı ke­sit­le­ri ölüm­süz kıl­mak için fo­toğ­raf ma­ki­ne­si­ni ge­liş­tir­di ve bu ma­ki­ne zaman içe­ri­sin­de çok yet­kin du­ru­ma geldi. Kuş­ku­suz gel­di­ği­miz dö­nem­de, fo­toğ­raf ma­ki­ne­si­nin ya­nın­da başka tek­no­lo­jik ürün­ler de ge­liş­ti­ril­di. Hep­si­nin özün­de; bir “an”ın, bir nes­ne­nin, ki­şi­nin, du­ru­mun genel tarih çiz­gi­si için­de ka­lı­cı ol­ma­sı amaç­lan­mış­tır. Ya da belli bir uzam­da bir “an”ın son­su­za değin kal­ma­sı amaç­lan­mış­tır. Fo­toğ­raf, ta­rih­te ilk kez bir in­sa­na ait ka­lı­cı ve şaş­maz iz­le­rin var ol­ma­sı­na ve ko­run­ma­sı­na ola­nak verdi.

Fo­toğ­ra­fın çı­kı­şın­dan gü­nü­mü­ze gelen sü­re­ci uzun uzun an­lat­ma­ya gerek yok. “Photo” ışık de­mek­tir, “grap­hie” de çizgi. Yani fo­toğ­raf, ka­ran­lı­ğın üze­ri­ne ışık­la çi­zi­len gö­rün­tü­ler an­la­mı­na ge­li­yor. İnsa­noğ­lu ken­di­sin­de sanat po­tan­si­ye­li­ni fark et­ti­ği ilk gün­den bu yana, ışık ile göl­ge­yi bu­luş­tu­ra­rak gö­rün­tü­ler elde etti. İnsan­lık ta­ri­hi­nin en eski gör­sel­le­ri­nin bu­lun­du­ğu Al­ta­mi­ra, Las­ca­ux, Cha­uvet gibi ka­ran­lık ma­ğa­ra­lar­da, me­şa­le­ler­den ya­yı­lan ışık­la du­va­ra göl­ge­ler dü­şü­re­rek gör­sel­ler oluş­tur­uldu­ğu­, ışık­la gös­te­ri­ler ya­pıl­dı­ğı bi­li­ni­yor. Işığa da­ya­lı gör­sel­ler, yani fo­toğ­ra­fik gö­rün­tü­ler elde etme dü­şün­ce­si­nin oluş­ma­sı çok es­ki­le­re gi­di­yor. Ancak bas­kın olan görüş, fo­toğ­ra­fın 1826’da Ni­cep­ho­re Ni­ep­ce ta­ra­fın­dan ya­ra­tıl­dı­ğı yö­nün­de­dir. Kı­sa­ca yak­la­şık 200 yıl­lık bir sanat da­lın­dan söz edil­mek­te­dir.

Baş­lan­gıç­ta daha iş­lev­sel ve ya­rar­cı amaç­lar için kul­la­nı­lan fo­toğ­raf zaman için­de es­te­tik kay­gı­lar ta­şı­yan sa­nat­sal ürün­le­re ev­ril­miş­tir. Fo­toğ­ra­fın sanat yanı da zaman için­de ge­li­şir. Bunda belki fotoğrafın de­ği­şik alan­lar­da yay­gın bir bi­çim­de kul­la­nıl­ma­sı­nın ve bu alana çok yakın olan resim sa­na­tı­nın da bir hayli ge­liş­me­si­nin kat­kı­sı var­dır. El­bet­te bir res­sa­mın öz­gür­lü­ğü ve öz­gün­lü­ğü kadar fo­toğ­raf sa­nat­çı­sı­nın öz­gün­lü­ğün­den söz edi­le­mez. Re­sim­de res­sam is­te­di­ği ko­nu­yu kendi öz­nel­li­ği­ni ka­ta­rak is­te­di­ği gibi be­tim­le­me­si ve yo­rum­la­ma­sı söz ko­nu­su iken; fo­toğ­raf­ta bir ka­me­ra­nın gö­rün­tü­sü ile gö­rü­len bir du­ru­mun don­du­rul­ma­sı söz ko­nu­su­dur. Fo­toğ­raf­çı­nın ka­me­ra ek­ra­nın­da gö­rü­len: kişi, nesne, edim ya du­ru­ma dı­şa­rı­dan bir mü­da­ha­le ol­duk­ça sı­nır­lı­dır. Fo­toğ­raf­çı için uygun zaman, ışık, durum önem­li­dir de­ni­le­bi­lir. Ge­rek­ti­ğin­de fo­toğ­raf­çı, o “an”ın fo­toğ­ra­fı­nı çe­ke­bil­mek için gün­ler­ce bek­ler. Bir ba­kı­ma fo­toğ­raf­çı her zaman te­tik­te olan sa­nat­çı­dır. Bazen doğal ışık çok il­ginç du­rum­lar ya­ra­tır bazen de kar­şı­la­şı­lan bir anlık durum çok il­ginç so­nuç­lar ve­re­bi­lir.

Fo­toğ­raf do­ğa­da­ki bir nes­ne­nin ye­ni­den su­nu­mu, tek­nik ge­reç­ler yo­luy­la kop­ya­lan­ma­sı du­ru­mu­dur. Kopya bir sanat ola­maz. Ama fo­toğ­ra­fı duygu ve dü­şün­ce­si­ni ak­tar­mak için bir tek­nik araç ola­rak gören bazı fo­toğ­raf­çı­lar; özel yön­tem­ler, dü­şü­nül­müş ay­dın­lat­ma­lar, çekim ön­ce­si ve son­ra­sı mü­da­ha­le­ler­le nes­nel gö­rün­tü­yü duygu ve dü­şün­ce­le­ri­ni an­la­ta­bi­lecek başka bir bi­çi­me so­ku­yor­lar. Yani duygu ve dü­şün­ce­yi an­lat­ma şek­li­ne dö­nün­ce sanat baş­lı­yor. Bu da kop­ya­nın öte­sin­de­ki bir du­ru­ma ge­çil­di­ği­ni gös­te­ri­yor. Bu­ra­da fo­toğ­raf sa­nat­çı­sı­nın öz­nel­li­ği­ni de fo­toğ­ra­fın içine kat­tı­ğı­nı söy­le­ye­bi­li­riz. Bir ba­kı­ma fo­toğ­raf­ta­ki o nes­nel gö­rün­tü, do­ğa­da­ki nes­ne­nin ken­di­si değil, sa­nat­çı­nın dü­şün­ce­si­ni or­ta­ya koyan bir sanat ya­pı­tı­na dö­nü­şü­yor. Bir tür “fo­tog­ra­fik ye­ni­den ya­ra­tım”dan söz edi­le­bi­lir. Mar­tin Jolly’nin an­la­tı­mıy­la “imge ulamı için­de yer alan gö­rün­tü­sel gös­ter­ge­ler­de, gös­te­ren ile gön­der­ge ara­sın­da bir ben­zer­lik iliş­ki­si var­dır. De­sen­de, fo­toğ­raf­ta, be­ti­sel re­sim­de (fr. pe­in­tu­re fi­gu­ra­ti­ve); iliş­ki­len­dir­me­ye ola­nak sağ­la­yan biçim, renk, oran gibi özel­lik­le­riy­le gön­der­ge­le­ri ta­nı­na­bi­lir”1 . Bu ne­den­le ben­zer­lik iliş­ki­si olan gös­ter­ge­le­rin kul­la­nım alan­la­rı daha ge­niş­tir. Belki de bu gös­ter­ge­le­re dı­şa­rı­dan mü­da­ha­le­ler zor­dur.

Üst­te­ki fo­toğ­raf­ta Man Ray, ke­ma­nın üst ka­pa­ğı­nın iki ya­nın­da bu­lu­nan de­lin­miş ku­lak­lık­la­rı ka­dı­nın sır­tı­na yer­leş­ti­re­rek do­ğa­da olana bir bi­çim­de mü­da­ha­le et­miş­tir. Bu yolla aynı fo­toğ­ra­fa yeni bir anlam kat­mış­tır. Jane Brett­le ise çok son­ra­la­rı aynı an­lam­lan­dır­ma­yı ken­din­ce ye­ni­den yo­rum­la­mış­tır. Böy­le­ce Man Ray’a bir gön­de­rim­de bu­lun­muş­tur (gös­ter­ge­le­ra­ra­sı­lık). İki fo­toğ­raf da aynı du­ru­mu be­lir­ti­yor olsa da her sa­nat­çı­nın aynı ol­gu­yu an­lam­lan­dır­ma­da­ki far­kı­nı da gör­mek ola­sı­dır.

Fo­toğ­ra­fın bir sanat ola­rak dü­şü­nül­me­siy­le bir­lik­te bu sa­nat­la il­gi­li fark­lı çö­züm­le­me ve yo­rum­la­ma bi­çim­le­rin­den söz edi­le­bi­le­cek­tir. Bir bil­di­ri ola­rak ve­ri­ci­den alı­cı­ya bu fo­toğ­raf ile­ti­li­yor­sa bunun ile­ti­şim­sel bir de­ğe­ri var­dır. Ba­sın­da kul­la­nı­lan fo­toğ­ra­fın ha­be­ri ne oran­da sim­ge­leş­tir­di­ği, tem­sil et­ti­ği ha­ber­ci­lik açı­sın­dan de­ğer­len­di­ri­le­bi­lir. Yine sanat açı­sın­dan bir de­ğe­ri varsa, alım­la­ma es­te­ti­ği, yo­rum­bil­gi­si, ile­ti­şim ku­ram­la­rı, söz­bi­lim, es­te­tik, ruh­bi­lim açı­sın­dan da ele alı­na­bi­lir. Biz ise fo­toğ­raf­ta­ki an­la­mın nasıl çö­züm­le­ne­ce­ği ko­nu­sun­da gör­sel gös­ter­ge­bi­lim (fo­toğ­raf gös­ter­ge­bi­li­mi, sanat gös­ter­ge­bi­li­mi, imge gös­ter­ge­bi­li­mi) açı­sın­dan nasıl in­ce­le­ne­bi­le­ce­ği ko­nu­su­nu kı­sa­ca ele ala­ca­ğız.

1. Gör­sel Gös­ter­ge­bi­lim

İnsa­nın, an­lam­lı bir yapı ola­rak alı­cı­sı­na sun­du­ğu her türlü bil­di­ri, imge, dil­sel ve/ya da dil­dı­şı gös­ter­ge yo­rum­lan­ma­ya ve an­lam­lan­dı­rıl­ma­ya muh­taç­tır. Ak­ta­rı­lan bil­di­ri­de kod ya da kanal fark­lı ola­bi­lir ama asıl olan vericinin alıcıya bir şey aktarmasıdır. El­bet­te bu bil­di­ri­nin bir içe­ri­ği, amacı ve alı­cı­da bı­rak­mak is­te­di­ği bir et­ki­si var­dır. Ör­ne­ğin ba­sın­da­ki fo­toğ­raf­la­rın ge­nel­de gön­der­ge (ger­çek ya­şam­da­ki bir olaya, du­ru­ma), bi­liş­sel­lik (ya­zı­lı bel­ge­yi güç­len­di­ri­ci ve bilgi ve­ri­ci yanı) ve an­la­tım­sal­lık (bazen tek ba­şı­na ya­zı­nın ye­ri­ne geçip bir olayı an­lat­ma­ya ola­nak sağ­la­ya­bi­lir) işlevlerinden söz edi­le­bi­lir. Bu fo­toğ­raf­la­rın et­ki­si­nin bir ka­ta­log­da­ki fo­toğ­raf­lar­dan çok fazla ola­ca­ğı açık­tır. Bu ile­ti­şim­le il­gi­li daha bir­çok du­rum­dan söz edi­le­bi­lir. Söz­ce­le­me du­ru­mun­dan, söz­ce­nin içe­ri­ğin­den, söz­ce­nin ak­ta­rıl­ma bi­çi­min­den vb. de söz edi­le­bi­lir. Ak­ta­rı­lan bilgi açık bir bi­çim­de ola­bi­le­ce­ği gibi örtük bir an­la­tım da ola­bi­lir. Bu özel­lik­le­rin hepsi bir fo­toğ­raf bil­di­ri­si için de ge­çer­li­dir. Fo­toğ­raf, alı­cı­sı­na bir dü­şün­ce ak­ta­ran bir dil­dı­şı gös­ter­ge tü­rü­dür. Fo­toğ­ra­fın in­sa­na ait iz­le­ri önü­mü­ze sun­mak­ta­ki bu ür­kü­tü­cü gücü, gö­rün­tü­le­rin zen­gin­li­ği ve sar­sı­cı de­rin­li­ği başka tür bil­di­ri­le­re göre daha da önem­li­dir.

Genel gös­ter­ge­bi­lim baş­lı­ğı al­tın­da ge­li­şen çok sa­yı­da alt gös­ter­ge­bi­lim alanı var­dır. Ör­ne­ğin fo­toğ­raf gös­ter­ge­bi­lim (fr. sémi­oti­que de la pho­tog­rap­hie), gör­sel gös­ter­ge­bi­lim (fr. sémi­oti­que vi­su­el­le), imge gös­ter­ge­bi­li­mi (fr. sémi­oti­que de l’image), sanat gös­ter­ge­bi­li­mi (fr. sémi­oti­que de l’art) gibi alan­la­rın az ya da çok fo­toğ­ra­fın an­lam­lan­dı­rıl­ma­sı ko­nu­sun­da kat­kı­sı ola­cak­tır. Fo­toğ­raf du­ra­ğan bir im­ge­dir ve bu da gör­sel gös­ter­ge­bi­lim ve fo­toğ­raf gös­ter­ge­bi­li­mi ta­ra­fın­dan in­ce­le­nir. Bir tür be­tim­le­me söz ko­nu­su­dur. An­la­tı gibi ar­tar­da gelen olay­lar yok­tur. Fo­toğ­raf gös­ter­ge­bi­li­mi gör­sel bil­di­ri­yi an­lam­lan­dır­ma­ya ya­ra­yan, bu tür bil­di­ri­le­ri çö­züm­le­yen bir alan­dır.2 Tek­nik ve sa­nat­sal seç­ki­ler­den yola çı­ka­rak bir “an”ı be­lir­ten fo­toğ­raf­ta anlam nasıl olu­şur so­ru­su­nun pe­şi­ne düşer.

Ro­land Bart­hes imge gös­ter­ge­bi­li­mi ko­nu­sun­da ilk ça­lış­ma­yı yapan ki­şi­dir. İmge­nin an­la­mı­nı kav­ra­mak için bir yön­tem ge­liş­ti­rir. Bart­hes bu du­ru­mu ge­nel­de rek­lam me­tin­le­ri­ne uy­gu­la­mış olsa da ge­liş­tir­di­ği yak­la­şım fo­toğ­raf çö­züm­le­me­le­rin­de de kul­la­nıl­mış­tır.3 Bugün çev­re­miz­de im­ge­ler­le ku­şa­tıl­mış ola­rak ya­şı­yo­ruz. Bu im­ge­ler rek­lam im­ge­le­ri­dir, afiş­ler­dir, du­yu­ru ilan­la­rı­dır vb. Fo­toğ­ra­fa ba­kan­lar ge­nel­de bi­çi­me ba­kar­lar, temel ile il­gi­len­mez­ler. Ama fo­toğ­ra­fı an­la­mak için ge­ri­de­ki kı­sım­la­ra bakıp bazı çö­züm­le­me­ler yap­mak ge­re­kir. Çö­züm­le­me­de, niçin şu ya da bu ko­nu­nun se­çim­le­ri­nin ya­pıl­dı­ğı or­ta­ya ko­nu­lur.

Gör­sel gös­ter­ge­bi­li­min amacı an­la­tım düz­le­mi ile içe­rik düz­le­mi ara­sın­da­ki iliş­ki­yi in­ce­le­mek­tir.4 Yarı sim­ge­sel diz­ge­ler, an­la­tım düz­le­mi ile içe­rik düz­le­mi ara­sın­da­ki iliş­ki ile be­lir­gin­le­şir. Batı kül­tü­rün­de bu yarı sim­ge­sel diz­ge­ler­le il­gi­li en bi­li­nen örnek baş ile ya­pı­lan yatay ve dikey dav­ra­nış­lar­da gö­rü­lür.5 An­la­tım dü­ze­yin­de­ki /ya­tay­lık/ kt6 /di­key­lik/ du­ru­mu içe­rik düz­le­min­de /doğ­ru­la­ma/ kt /ya­lan­la­ma/ bi­çi­min­de ola­bi­le­cek­tir. Bu kar­şıt­lık başka tür­den de ola­bi­lir: /var­lık/ kt /yok­luk/, /uzak­lık/ kt /ya­kın­lık/ bi­çim­le­rin­de de ola­bi­le­cek­tir. Fo­toğ­ra­fı dü­şün­dü­ğü­müz­de /de­rin­lik/ kt /ya­tay­lık/, /aşa­ğı­sı/ kt /yu­ka­rı­sı/, /ön düz­lem/ kt /arka düz­lem/, /yu­var­lak/ kt /kö­şe­li/ gibi du­rum­lar­la da il­gi­li ola­bi­lir.

Fo­toğ­ra­fın gös­ter­ge­bi­lim­sel çö­züm­le­me­sin­de iki dü­zey­li bir in­ce­le­me ve çö­züm­le­me dü­ze­yin­den söz edi­le­bi­lir: Alı­cı­nın ilk düz­lem­de gör­dü­ğü şey nedir? İkinci ola­rak gö­rü­len bu şeyi daha iyi an­la­mak için ne yap­ma­sı ge­re­kir? Belki buna kül­tü­rü de ek­le­ye­rek “daha iyi nasıl an­la­şı­la­bi­lir?” diye bir soru daha ek­le­ne­bi­lir. Ön­ce­lik­le in­ce­le­necek fo­toğ­raf­ta ne­le­rin ol­du­ğu be­tim­le­nir. Bu­ra­da gö­rün­tü­sel ve yoğ­rum­sal boyut (fr. di­men­si­on plas­ti­que) bağ­la­mın­da fo­toğ­raf sor­gu­la­nır. İkinci düz­lem­ ise de­ğer­ler diz­ge­si üze­rin­de ya­pı­la­bi­lecek in­ce­le­me­le­ri kap­sa­mak­ta­dır. Bu­ra­da alıcı ola­rak il­gi­li fo­toğ­ra­fı nasıl an­lam­lan­dır­dı­ğım, ne an­la­dı­ğım ve bu sü­reç­te kül­tü­rel ola­rak bil­me­me ge­re­ken du­rum­lar ele alı­nır.7

Bir ba­kı­ma gö­rün­tü­sel ve yoğ­rum­sal bo­yut­ta nes­nel bir bakış var­dır. Bakış açısı fo­toğ­raf için önem­li­dir, çünkü bu yak­la­şım gö­rün­tü­sel­lik, kim­lik ve sim­ge­sel de­ğe­ri olan gös­ter­ge­le­ri bir uzam için­de gör­me­yi sağ­lar.8 Gö­rü­len şeyi ol­du­ğu gibi be­tim­le­mek ge­re­ke­cek­tir. Ama an­lam­sal bo­yut­ta alı­cı­nın kendi öz­nel­li­ği­ni de kat­tı­ğı gö­rü­lür, yani öznel bir ba­kış­tan söz edi­le­bi­lir. Burada da fotoğrafı yo­rum­lar­ken ya­pı­lan öznel yak­la­şım­lar ola­bi­lir. Kül­tü­rel bo­yut­ta ise adı üze­rin­de kül­tü­rel bir bakış söz ko­nu­su­dur.

Gö­rün­tü­sel bo­yut­ta (fr. di­men­si­on ico­ni­que) çö­züm­le­me yapan kişi ne gör­dü­ğü­nü, bu gö­rü­len şeyin nasıl ta­nın­dı­ğı­nı, ne su­nul­du­ğu­nu be­lir­tir. Fo­toğ­ra­fın ay­rın­tı­lı be­tim­len­me­si ya­pı­lır. Bir ba­kı­ma bu fo­toğ­ra­fı gör­me­yen bi­ri­si­ne fo­toğ­raf öyle bir be­tim­len­me­li­dir ki, kişi fo­toğ­ra­fı gör­me­den gör­müş kadar ol­ma­lı.

Yoğ­rum­sal bo­yut­ta (fr. di­men­si­on plas­ti­que) fo­toğ­raf sa­nat­sal yanı be­lir­ti­lir. Fo­toğ­raf­çı fo­toğ­ra­fı­nı or­ta­ya koy­mak için hangi tür­den sa­nat­sal araç­la­ra baş­vur­muş­tur so­ru­su­na yanıt ara­nır. Bu düzey al­gı­la­ma­nın dü­zen­len­me­siy­le il­gi­li­dir.9 Bu fo­toğ­raf­la alı­cı­da ne tür­den bir etki ya­rat­mış­tır ne tür­den bir dü­zen­le­me ve yer­leş­tir­me yap­mış­tır gibi sa­nat­sal yanla il­gi­li so­ru­la­ra yanıt ara­nır. Fo­toğ­raf ger­çe­ğin ora­nı­nı ve gö­rü­nü­şü­nü sap­ta­yıp ye­ni­den üret­me­de kul­la­nı­lan bir tek­nik ve sa­nat­sal ça­ba­dır.

Ki­şi­sel boyut ya da anlam bo­yu­tu gös­ter­ge­bi­lim­ci­nin karar ve­re­ce­ği aşa­ma­dır. Alıcı ne his­se­di­yor ne tür bir sonuç çı­ka­rı­yor, neyi dü­şün­dür­tü­yor so­ru­la­rı­na yanıt ara­nır. Bu an­lam­lan­dır­ma aşa­ma­sı­nın ol­du­ğu dü­ze­yi be­lir­tir. Ör­ne­ğin ça­lı­şan ki­şi­nin üzgün ve umut­suz ol­ma­sı alı­cı­nın çı­ka­ra­bi­le­ce­ği bir sonuç ola­bi­le­cek­tir. Bu­ra­da fo­toğ­raf­ta bu­lu­nan tüm öğe­le­ri bir arada yo­rum­la­mak an­la­mak ge­rek­li­dir. Bu kısma kül­tü­rel boyut da ek­le­ne­bi­lir ya da apay­rı bir kısım ola­rak da ele alı­na­bi­lir. Kül­tü­rel bo­yut­ta, alıcı bu ya­pıt­la kar­şı­la­şın­ca neyi öğ­ren­di­ği­ni, ne tür­den kül­tü­rel de­ğer­le­re gön­de­rim­de bu­lun­du­ğu­nu sor­gu­la­ya­cak­tır.

2. “İstan­bul’da ka­pan­ma” Fo­toğ­ra­fı­nın Gös­ter­ge­bi­lim­sel Çö­züm­len­me­si

Bir fo­toğ­ra­fı in­ce­le­me­den önce şu tür so­ru­lar bazen çok önem­li bir işlev görür: Bu fo­toğ­ra­fı kim, ne­re­de, ne zaman çekti? Fo­toğ­ra­fın bir adı var mı? Varsa ko­nuy­la ne oran­da ilin­ti­li­dir? Bu tür bil­gi­ler çö­züm­le­me­de bazen gös­ter­ge­bi­lim­ci için ipucu ola­bi­lir. Ör­ne­ğin fo­toğ­ra­fın “İstan­bul’da ka­pan­ma” adlı baş­lı­ğının hem top­lum­sal (sağ­lık), hem ta­rih­sel (dün­ya­da 2020-2021 yıl­la­rın­da­ki Ko­ro­na­vi­rüs sal­gı­nı) hem de dev­let po­li­ti­ka­sı (Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti’nin bu sal­gın­la il­gi­li yap­tı­ğı ön­lem­ler) vb. gibi bil­gi­ler ba­rın­dır­dı­ğı gö­rü­lür. El­bet­te “Tür­ki­ye’de” de­nil­me­yip yal­nız­ca “İstan­bul’da” de­nil­me­si­nin de başka ayı­rı­cı yan­la­rın­dan söz edi­le­bi­lir.

İnce­le­di­ği­miz bir fo­toğ­raf­tır. Bu fo­toğ­ra­fı çeken AFP (Agen­ce Fran­ce Pres­se-Fran­sız Basın Ajan­sı) İstan­bul fo­toğ­raf mu­ha­bi­ri Bü­lent Kılıç’tır. 9 Mayıs 2021 ta­ri­hin­de öğ­le­den sonra Aya­sof­ya ya­kın­la­rın­da­ki bir ote­lin (Seven Hills otel) teras ka­tın­da çek­miş­tir. Fo­toğ­ra­fın al­tı­na “İstan­bul’da ka­pan­ma” ya­zı­yor, yani fo­toğ­ra­fın adı budur. O dö­nem­de tüm dün­ya­da ol­du­ğu gibi Tür­ki­ye’de de Ko­ro­na­vi­rüs ne­de­niy­le dı­şa­rı çıkma ya­sa­ğı var­dır. Ama ül­ke­nin eko­no­mik kay­gı­la­rı ne­de­niy­le tu­rist­le­rin “ka­pan­ma” du­ru­mun­dan ay­rı­ca­lık­lı ol­du­ğu için tu­rist­ler ge­ze­bi­li­yor­lar. Tu­rist­le­re hiz­met veren otel­ler de doğal ola­rak açık tu­tu­lu­yor. Bu açı­dan otel­ler­de ça­lı­şan­lar da ça­lış­ma­la­rı­nı sür­dür­mek­te­dir­ler.

Fo­toğ­raf çok özel bir ni­yet­le ge­li­nip çe­kil­miş bir fo­toğ­raf değil. Tü­müy­le rast­lan­tı­sal bir durum so­nun­da or­ta­ya çıkan bir fo­toğ­raf. Kız ar­ka­da­şı Fran­sa’da ya­yım­la­nan Li­be­ra­ti­on ga­ze­te­sin­de ça­lı­şan Bü­lent Kılıç, fo­toğ­ra­fın çe­kil­di­ği res­to­ra­na da kız ar­ka­da­şı­na eşlik emek için git­miş­tir. Konu da er­te­si gün il­gi­li ga­ze­te­de haber ola­rak çık­mış­tır. Libéra­ti­on ga­ze­te­si­nin İstan­bul mu­ha­bi­ri Ce­ri­se Sudry-Le Dû ga­ze­te­de­ki haber baş­lı­ğı ola­rak da “İstan­bul’un gö­rü­nü­şü: Covit dö­ne­min­de tu­rizm ya da Türk­ler ol­ma­dan Tür­ki­ye” baş­lı­ğı­nı atmış. Ga­ze­te mu­ha­bi­ri­nin Tür­ki­ye’deki içki ya­sak­la­rı ve tu­rist­le­rin ser­best­çe do­laş­ma­sı hak­kın­da yaz­dı­ğı ha­ber­den kay­nak­la­nı­yor­muş.10 Ama foto mu­ha­bi­ri bu du­ru­mu gö­rün­ce, ça­bu­cak bir­kaç kare fo­toğ­raf çek­miş. Foto mu­ha­bi­ri fo­toğ­ra­fın çe­ki­mi ile il­gi­li şu bil­gi­le­ri ver­miş: “Res­to­ra­na gir­di­ği­miz­de tu­rist­le­rin bir yan­dan yemek yiyip eğ­len­di­ği­ni, bir yan­dan mar­tı­la­ra balık ver­dik­le­ri­ni gör­dük. Et­ra­fa ba­kar­ken, fo­toğ­raf­ta­ki te­miz­lik iş­çi­si­nin Uk­ray­na­lı tu­rist gru­bu­nun ya­nın­da be­lir­di­ği­ni fark ettim. Ya­nıl­mı­yor­sam yere dö­kü­len ba­lık­la­rı te­miz­le­mek için gel­miş­ti. Onu görür gör­mez fo­toğ­raf ma­ki­ne­mi çı­ka­rıp ale­la­ce­le 1-2 fo­toğ­raf çek­tim. O fo­toğ­raf­lar­dan biri de bu oldu”.11 Bü­lent Kılıç bu fo­toğ­ra­fı ya­rat­tı­ğı etki açı­sın­dan dik­ka­te değer bu­lun­muş­tur.

2. 1. Gö­rün­tü­sel Boyut

Bu fo­toğ­ra­fın ko­nu­su /eğ­le­nen­ler/ kt /ça­lı­şan­lar/ ola­rak be­lir­ti­le­bi­lir. Bu­ra­sı Aya­sof­ya Ca­mi­si’ne yakın bir ote­lin 7. ka­tın­da­ki te­ras­ta, so­ka­ğa çıkma ya­sa­ğın­dan ay­rı­ca­lık­lı tu­tu­lan Uk­ray­na­lı tu­rist­le­rin eğ­len­di­ği bir uzam ola­rak ta­nım­la­nı­yor. O günkü (9 Mayıs 2021) ülke gün­de­min­de, tu­rist­le­re ka­pan­ma ol­ma­ma­sı­na kar­şın Türk­ler ev­le­rin­de kal­mış­lar­dı. Ama tu­rist­le­re hiz­met eden ça­lı­şan­lar da ça­lış­ma­la­rı­nı sür­dü­re­cek­ler­di.

Ma­sa­nın et­ra­fın­da otu­ran­lar Uk­ray­na­lı tu­rist­ler­dir. Eğ­le­nen dört tu­ris­tin ya­nın­da forma giy­miş bir te­miz­lik­çi kadın (Adı Gümüş imiş); yüz an­la­tı­mıy­la kız­gın, üzgün ya da ciddi gö­rü­nen/gö­rün­mek is­te­yen bir du­ru­mu söz ko­nu­su­dur. Gö­rev­li ya da başka bir ne­den­le orada bu­lu­nan, çer­çe­ve­nin sağ ta­ra­fın­da iki kişi ayak­ta ko­nu­şu­yor ya da tar­tı­şı­yor­lar. Özel bir ko­nuş­ma ol­du­ğu belli. Hem ayrı bir yer­de­ler hem de otu­ran­lar­la fazla yakın ol­ma­yan bir grup. Ka­dı­nı sır­tı­nı gö­rü­yo­ruz. Er­ke­ğin el­le­ri aşa­ğı­da yüzü asık du­rum­da.

Fo­toğ­raf­ta en be­lir­gin gök­yü­zü­nün ma­vi­li­ği­dir. Bir martı uçu­yor, zaman ola­rak ilk­ba­har ya da yaz ola­bi­lir. Martı açık bir gök yü­zün­de uçu­yor ol­ma­sı da do­ğa­nın, tatil ve gezme için çok el­ve­riş­li ol­du­ğu­nu be­lir­tir. Ki­şi­le­rin şort ve kısa kollu giy­si­le­ri, mev­si­min bahar ya da yaz ol­du­ğu­nu be­lir­ti­yor. Güneş göz­lük­le­ri de açık ha­va­da gü­neş­li bir or­tam­da ol­duk­la­rı­nı gös­te­ri­yor. Ar­ka­da İstan­bul Bo­ğa­zı’nın bir kısmı ve şe­hir­den bir kesit gö­rü­lü­yor. Bi­na­la­rın ça­tı­la­rı gö­rül­me­si ile de çev­re­de­ki bi­na­lar­dan daha yük­sek­çe bir yer ol­du­ğu söy­le­ne­bi­lir. Ayak­ta­ki ka­dı­nın göl­ge­si­ne bak­tı­ğı­mız­da ak­şa­ma doğru bir anda çe­kil­di­ği söy­le­ne­bi­lir.

Çer­çe­ve­nin içe­ri­sin­de çok fazla nesne var. En temiz ve be­lir­gin kısım gök­yü­zü. Fo­toğ­ra­fı yatay ola­rak üç ke­si­te ayır­dı­ğı­mız zaman, orta ke­sit­te çok fazla nesne var ve ba­zı­la­rı ol­duk­ça kar­ma­şık. Ör­ne­ğin in­san­la­rın bu­lun­du­ğu bi­rin­ci ke­si­ti, gök­yü­zü ile in­san­la­rın bu­lun­du­ğu yer ara­sın­da kalan bi­na­la­rın ol­du­ğu ikin­ci ke­si­ti ve son ola­rak da gök­yü­zü üçün­cü ke­si­ti oluş­tu­rur. Ayak­ta­ki ki­şi­ler bi­rin­ci ile ikin­ci kesit ara­sın­da­ki ge­çi­şi sağ­lı­yor­lar. Mi­na­re­ler de ikin­ci kesit ile üçün­cü kesit ara­sın­da­ki ge­çi­şi sağ­lı­yor­lar. Kı­sa­ca­sı yatay ola­rak üçe ay­rıl­dı­ğın­da ke­sit­ler ara­sın­da bağ­lan­tı sağ­la­yan öğe­ler var­dır.

Yatay ola­rak fo­toğ­ra­fı ikiye böl­dü­ğü­müz­de, alt kı­sım­lar­da in­san­lar, üst kı­sım­lar­da ise gök­yü­zü ve İstan­bul Bo­ğa­zı var. Sol­dan sağa doğru bu yük­sel­me bir sıra için­de art­mak­ta­dır. Otu­ran tu­rist­ler en alt­ta­ki kesit için­de yer alır. Teras gibi bir yer­ler­de otur­sa­lar da, sağ ta­raf­ta ca­mi­nin bu­lun­du­ğu alan daha yük­sek. Otu­ru­lan yere göre yük­sek­te kalan bu kısım ola­rak gö­rü­lür. Gök­yü­zün­de bir­kaç bulut var.

Fo­toğ­raf­ta ya­tay­lık ve di­key­lik­ten başka ol­duk­ça ay­rın­tı­lı bir de­rin­lik du­ru­mu da var. De­niz­den çok daha ge­ri­ler­de­ki dağ­lar da gö­rül­mek­te­dir. Otu­ran­la­rın ar­ka­sın­da­ki gö­rün­tü­de ya­tay­lık (bi­na­la­rın üstü) var­ken, ayak­ta olan Türk­le­rin ar­ka­la­rın­da dikey ya­pı­lar (cami, ağaç, cami kub­be­si) gö­rül­mek­te­dir.

Ön ve arka düz­lem açı­sın­dan da fo­toğ­raf­ta bazı kar­şıt­lık­lar oluş­tu­ru­la­bi­lir. Arka düz­lem­de (fr. arrière plan) çok uzak­ta dağ­lar, üstte az sa­yı­da bu­lut­lar, son­ra­sın­da evler ve İstan­bul Bo­ğa­zı’ndan bir kısım gö­rü­lü­yor. Arka düz­lem­de gö­rü­len­ler daha çok tu­rist­le­rin İstan­bul’da gö­re­ce­ği yer­le­ri be­lirt­me­si açı­sın­dan önem­li­dir de­ni­le­bi­lir. Yani İstan­bul’un doğal or­ta­mı, coğ­ra­fi ko­nu­mu, ta­ri­hi ya­pı­la­rı ve iki kı­ta­yı bir­leş­ti­ri­yor ol­ma­sı bu fo­toğ­raf­ta­ki arka düz­lem­de yer alan bazı ay­rın­tı­lar ola­rak dik­kat çek­mek­te­dir. Bo­ğaz­dan son­ra­ki arka plan­da tüm kar­ma­şık­lı­ğı ile bir şehir ke­si­ti gö­rü­nü­yor. Bir yanda bi­na­la­rın ki­re­mit­li ça­tı­la­rı gö­rü­lü­yor. Sağa doğru ta­ri­hi bir ka­le­nin üst kı­sım­la­rı ve çer­çe­ve­nin en sa­ğın­da Aya­sof­ya Ca­mi­si­nin bir kısmı yer alı­yor. Bu açı­dan arka pla­nın çok zen­gin ol­du­ğu­nu söy­le­ye­bi­li­riz. Yine çer­çe­ve­nin için­de sol­dan sağa doğru bir yük­sel­me gö­rü­lür. En solda fo­toğ­ra­fın yatay ola­rak tam or­ta­sın­dan baş­la­yan bir gö­rün­tü, en sağda en üst kö­şe­ye kadar yük­sel­di­ği gö­rü­lür.

2. 2. An­lam­sal Boyut

Bir fo­toğ­raf ay­rın­tı­lı ola­rak be­tim­len­dik­ten sonra il­gi­li bü­tün­ce için­de an­la­mın nasıl oluş­tu­ğu ele alın­ma­lı­dır. Bu an­lam­sal (ya da ki­şi­sel) bo­yut­tur. Bu­ra­da fo­toğ­ra­fın tümü ele alı­na­rak ben­zer­lik­ler, fark­lı­lık­lar, kar­şıt­lık­lar ele alı­nır. İmge­de­ki gö­rün­tü­bi­rim­le­rin (fr. iconème) de­ğer­le­ri ve iş­lev­le­ri or­ta­ya ko­nu­lur.12 Bir im­ge­nin anlam sağ­la­yı­cı bi­ri­mi olan gö­rün­tü­bi­rim, fo­toğ­raf gibi im­ge­le­rin çö­züm­len­me­sin­de sık­lık­la kul­la­nı­lır. Bir gö­rün­tü, gö­rün­tü­bi­rim­ler­den olu­şur.

İnce­le­di­ği­miz fo­toğ­raf­ta de­ği­şik sa­nat­sal ve iş­lev­sel bo­yut­lar gör­mek ola­sı­dır. Gös­ter­ge­bi­lim­sel çö­züm­le­me­de derin ya­pı­da­ki an­la­mın olu­şu­mu or­ta­ya koy­mak için sık­lık­la kul­la­nı­lan gös­ter­ge­bi­lim­sel dört­gen tü­müy­le man­tık­sal bir iliş­ki­len­dir­me­yi be­lir­tir.13 Bu bir an­lam­lan­dır­ma ve yo­rum­la­ma sü­re­ci­dir. De­ğer­ler ara­sın­da­ki man­tık­sal ve an­lam­sal iliş­ki­le­ri or­ta­ya koyan bir akıl yü­rüt­me bi­çi­mi­dir.14 Bu­ra­da bir fo­toğ­raf var. Bu kul­la­nım­sal so­nu­cu olan bir fo­toğ­raf. Böy­le­si bir fo­toğ­ra­fın kar­şı­sı­na sa­nat­sal bir fo­toğ­raf ko­nu­la­bi­lir.

İnce­le­di­ği­miz foto kul­la­nım­sal ta­ra­fı ağır ba­sı­yor. Bü­lent Kılıç’ın çek­ti­ği diğer fo­toğ­raf oyun­la il­gi­li. Uk­ray­na­lı Aley­na ta­ba­ğın­da mar­tı­la­ra balık ve­ri­yor. Bi­raz­cık eğ­len­ce bo­yu­tu daha önce çık­mış gö­rün­mek­te­dir. İnce­le­di­ği­miz fo­toğ­raf­ta te­miz­lik­çi ka­dı­nın tek ol­du­ğu bir fo­toğ­raf da eko­no­mik yanı ağır basan bir fo­toğ­raf ola­cak­tır. Foto mu­ha­bi­ri­nin çek­ti­ği iki kare için­de bu dört aşa­ma­yı da bul­mak ola­sı­dır. Temel ola­rak foto mu­ha­bi­ri­nin çek­ti­ği 1. ve 3 aşa­ma­lar­da­ki fo­toğ­raf­lar­dır. Gös­ter­ge­bi­lim­sel çö­züm­le­me­nin değer diz­ge­si bağ­la­mın­da çö­züm­le­me­de kul­lan­dı­ğı gös­ter­ge­bi­lim­sel dört­gen ile bu iliş­ki­ler ağını ta­mam­la­ya­bi­li­yo­ruz. Gö­rül­dü­ğü gibi aynı fo­toğ­ra­fın için­de bile ara­nır­sa çok sa­yı­da gö­rün­tü­bi­rim bu­lu­na­bi­lir.

Bu fo­toğ­raf­ta bir­den çok kar­şıt­lık­lar bu­lu­na­bi­lir. Her kar­şıt­lık­la yeni bir gös­ter­ge­bi­lim­sel dört­gen oluş­tu­ru­la­bi­lir. An­la­mın kar­şıt­lık için­de oluş­tu­ğu­nu dü­şün­dü­ğü­müz­de bu fo­toğ­ra­fın belki de alı­cı­da bu denli etki ya­rat­ma­sı­nın bir ne­de­ni budur.

Deniz ile kara, gök­yü­zü ile yer­yü­zü kar­şıt­lık oluş­tu­ru­yor.

Sol ta­raf­ta­ki yatay mi­ma­ri­ler sağ ta­raf­ta­ki dikey mi­ma­ri (cami) ile kar­şıt­lık oluş­tu­ru­yor. Bunu bir başka açı­dan yeni mi­ma­ri ya­pı­lar­la ta­rih­sel ya­pı­la­rın kar­şıt­lı­ğı ola­rak da gör­mek ola­sı­dır.

Şe­hir­de­ki gri mi­ma­ri­ler kır­mı­zı tuğ­la­lar­la (du­var-ça­tı) bir kar­şıt­lık oluş­tur­mak­ta­dır. Bu­ra­da hem çatı ile duvar kar­şıt­lı­ğı hem de beton ya­pı­lar ile yeşil ortam kar­şıt­lı­ğı ola­rak da gör­mek ola­sı­dır. Ağaç­lar taş ya­pı­lar­la bir kar­şıt­lık oluş­tur­mak­ta­dır.

Ki­şi­ler düz­le­min­de de de­ği­şik kar­şıt­lık­lar oluş­tu­ru­la­bi­lir. 1. Otu­ran­lar ayak­ta­ki­ler­le kar­şıt­lık oluş­tu­ru­yor. 2. Yine otu­ran­lar ge­nel­de mutlu gö­rü­nü­yor­ken ayak­ta­ki­ler çok da mutlu gö­rün­me­mek­te­dir­ler. Te­miz­lik­çi ka­dı­nın ba­kı­şı olum­suz an­lam­lar içer­mek­te­dir. Yine sağda ko­nu­şan ka­dı­nın sırtı iz­le­yi­ci­ye dö­nük­tür, onun hak­kın­da bir şey söy­le­ne­mez. Ama er­ke­ğin el­le­ri aşa­ğı­da­dır ve kar­şı­sın­da­ki ka­dı­na sert bir bi­çim­de bak­mak­ta­dır. 3. Eğ­le­nen ki­şi­le­re kar­şı­lık ola­rak ça­lı­şan ki­şi­ler var­dır. 4. Gülen tu­rist kadın ile asık su­rat­lı te­miz­lik­çi kadın, uzam­sal ola­rak bir­bir­le­ri­ne çok yakın ol­sa­lar da ruh­sal açı­dan kar­şıt­lık oluş­tu­ru­yor. Bu­ra­da te­miz­lik­çi kadın ile ma­sa­da eğ­le­nen­ler ara­sın­da bir iliş­ki­nin ol­du­ğu açık­tır. Ayak­ta­ki iki kişi bu bağ­la­mın kar­şı­tı bir du­rum­dur.

Otu­ran dört­lü­nün açık renk­ler­de giy­si­le­ri var. Yan­da­ki ayak­ta­ki iki ki­şi­nin genç ol­duk­la­rı an­la­şı­lı­yor. Kadın açık renk­le­ri kar­şı­sın­da­ki erkek ise ka­dı­na göre daha koyu renk­le­ri ter­cih et­miş­tir.

Açık renk giy­si­ler ile koyu renk giy­si­ler (iki er­kek­te var) bir kar­şıt­lık oluş­tu­ru­yor. En dik­kat çeken te­miz­lik­çi ka­dı­nın üze­rin­de­ki kır­mı­zı renk­ler­dir. Eğ­le­nen­ler ya da soh­bet eden­ler daha açık renk­ler ter­cih eder­ken te­miz­lik­çi kadın kar­şıt­lık oluş­tu­ran be­yaz-kır­mı­zı bir forma giy­mek­te­dir.

Sivil giy­si­ler forma giy­si­si ile kar­şıt­lık oluş­tu­ru­yor. Bu ren­gin çağ­rı­şım­la­rı­nı dü­şü­nül­dü­ğün­de sanki te­miz­lik­çi ka­dı­nın işiy­le ör­tüş­müş­tür.

Bu fo­toğ­ra­fa “ide­olo­jik” açı­dan ba­kan­lar da ola­bi­lir. Ör­ne­ğin Türk ve ya­ban­cı ça­tış­ma­sı dü­şü­nü­le­bi­lir. El­bet­te işçi sı­nı­fı ile eğ­le­nen ki­şi­le­rin bir kar­şıt­lı­ğın­dan da söz eden­ler ola­bi­lir. Te­miz­lik­çi ka­dı­nın yü­zü­ne ba­kı­lın­ca, ça­lış­mak zo­run­da olan­la­rın onu­ru­nun in­cin­di­ği bir durum ya­şa­nı­yor. Sı­nıf­sal bir ça­tış­ma­dan da söz edi­le­bi­lir.

Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti va­tan­daş­la­rı­nın ev­le­re ka­pa­tıl­dı­ğı, nefes ala­ma­dı­ğı bir or­tam­da tu­rist­le­rin özgür bir bi­çim­de do­laş­ma­sı in­san­la­rı doğal ola­rak ra­hat­sız ede­cek­tir. Evde otu­ran­lar öz­gür­ce ge­zen­ler kar­şıt­lı­ğı söz ko­nu­su.

Bu fo­toğ­raf­ta­ki ki­şi­le­rin su­nul­ma bi­çim­le­ri açı­sın­dan eğ­le­nen-ça­lı­şan kar­şıt­lı­ğı üze­ri­ne kur­gu­lan­dı­ğı söy­le­ne­bi­lir. Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti dev­le­ti­nin kendi hal­kın­dan fark­lı bir bi­çim­de, ay­rı­ca­lık ta­nı­ma­sı­na bağlı ola­rak, tu­rist­ler şe­hir­de ge­ze­bil­mek­te ve yiyip içe­bil­mek­te­ler. El­bet­te bu eğ­le­necek ke­sim­le hiz­met edecek bir kesim de ol­ma­sı ge­re­kir. Fo­toğ­raf­ta­ki bu kar­şıt­lı­ğın dı­şın­da da sı­ra­dan in­san­la­rın da ol­du­ğu­nu sağ­da­ki iki kişi be­lirt­mek­te­dir. Yani top­lum­da yal­nız­ca eğ­le­nen ya da ça­lı­şan kesim yok­tur.

Eğlenen                                        Çalışan

Turist                                             Otel-lokanta çalışanı

Ülkeye döviz sağlayacak            Kendisinin yaşaması için para sağlayacak

Toplumsal                                     Bireysel

Bu kar­şıt­lık­la­rın her biri fo­toğ­raf­ta­ki an­lam­la­ma sü­re­ci­ne ka­tıl­mak­ta­dır. Bu fo­toğ­ra­fın be­lirt­ti­ği du­rum­lar bir­den çok kar­şıt­lı­ğı be­lirt­me­si açı­sın­dan önem­li­dir.

2. 3. Yoğ­rum­sal Boyut

Sim­ge­sel açı­dan da bu­ra­da­ki gös­ter­ge­le­rin de­ği­şik du­rum­la­rı be­lirt­ti­ği söy­le­ne­bi­lir. Her gös­ter­ge­nin bir dü­zan­la­mı bir de ya­nan­la­mı var­dır. Bu fo­toğ­raf­ta­ki “te­miz­lik­çi kadın” gös­ter­ge­si, ger­çek an­lam­da bu lo­kan­ta­da ça­lı­şan ka­dı­nı be­lir­tir. Ya­nan­la­mı ise, Ko­ro­na­vi­rüs dö­ne­min­de her­kes has­ta­lık­tan kor­kar iken ya­şa­ya­bil­me­si için ça­lış­ma­sı ge­re­ken emek­çi sı­nı­fı sim­ge­leş­tir­mek­te­dir. Çok zor­la­nır­sa ka­dı­nın for­ma­sı­nın Türk bay­ra­ğı ile olan renk ben­zer­li­ğin­den de söz edi­le­bi­lir. Eğer gös­ter­ge­le­rin ortak bir ya­pı­sı varsa bu gös­ter­ge­ler özdeş (fr. iden­ti­que) olmak zo­run­da­lar. Bir söz­cük ile bir fo­toğ­raf aynı şey de­ğil­dir. Aynı bi­çim­de bir giysi (forma), bir tra­fik işa­re­ti, bir bulut, beden du­ru­şu vb. de aynı şey­ler de­ğil­dir. Yine de her bir gös­ter­ge başka bir şeyi be­lir­tir ve bu özel­li­ği ile de gös­ter­ge olur­lar.15 Bir başka açı­dan kır­mı­zı renk de­vin­gen­li­ği be­lir­tir­ken mat renk­ler sa­kin­li­ğe gön­de­rim­de bu­lun­du­ğu söy­le­ne­bi­lir.

Fo­toğ­raf çer­çe­ve­si için­de yer alan yedi kişi, üç fark­lı insan ti­pi­ni sim­ge­leş­ti­rir. Çer­çe­ve için­de bu­lu­nan tüm in­san­lar genç ya da orta yaşlı ki­şi­ler­dir. Her­ke­sin kendi bağ­la­mın­da kendi ko­nu­la­rı­na yö­ne­lik ol­ma­sı tu­tar­lı­lık açı­sın­dan önem­li ol­du­ğu­nu söy­le­ye­bi­li­riz.

Bu fo­toğ­ra­fın oda­ğın­da te­miz­lik­çi kadın ve tu­rist­ler var­dır. Fo­toğ­ra­fı dikey ola­rak ikiye böl­dü­ğü­müz­de kadın ile tu­rist­ler iki ayrı ke­sit­te yer al­mak­ta­dır­lar. Bir ba­kı­ma ba­kı­şım­lı bir durum söz ko­nu­su­dur. Te­miz­lik­çi kadın, fo­toğ­raf dikey ola­rak üçe bö­lün­dü­ğü zaman orta kı­sım­da kal­mak­ta­dır. O zaman fo­toğ­ra­fın bir amacı bu te­miz­lik­çi ka­dın­dır de­ni­le­bi­lir.

Ba­kıl­dı­ğın­da in­san­lar açı­sın­dan sol­dan sağa doğru bir yük­sel­me gö­rül­mek­te­dir. Ar­ka­da­ki man­za­ra da bu du­ru­ma uy­gun­dur. Bu­ra­da doğal or­ta­mı için­de çe­kil­miş bir fo­toğ­raf iz­le­ni­mi ve­ril­mek­te­dir. Açık bir or­tam­da çe­kil­miş­tir. Odak­lan­ma ge­nel­de te­ras­ta­ki ki­şi­le­re yö­ne­lik­tir. Ama bu bağ­lam­da ar­ka­da­ki şehir man­za­ra­la­rı da çık­mış­tır. Bi­na­la­rın ki­re­mit­li ça­tı­la­rı­nın gö­rün­me­si ki­şi­le­rin daha yük­sek­çe bir yerde bu­lun­duk­la­rı­nı be­lir­ti­yor.

Bu fo­toğ­raf­ta olan bir­çok gös­ter­ge var. Bu gös­ter­ge­nin ikin­ci dü­zey­de yo­rum­la­na­bi­lecek bir de­ğe­ri­nin ol­du­ğu­nu da söy­le­mek ola­sı­dır.

Bu fo­toğ­ra­fı bir an­la­tı ola­rak da gör­mek ola­sı­dır. Se­çi­len çer­çe­ve için­de üç fark­lı insan grubu söz ko­nu­su. Her grup kendi için­de bir odak­lan­ma var­dır. Ki­şi­ler bir yana bak­ma­mak­ta­dır­lar. Ma­sa­da otu­ran grup kendi ara­la­rın­da soh­bet et­mek­te­ler. Ye­mek­le­ri bit­mek üzere, şa­ra­bı­nı içi­yor­lar ve gü­lü­yor­lar. Eğ­le­ni­yor­lar. On­la­rın ya­nın­da te­miz­lik­çi kadın var. Te­miz­lik­çi kadın bir bi­çim­de tu­rist­ler­le iliş­ki­len­di­ril­miş. Te­miz­lik­çi kadın bir ba­kı­ma ma­sa­ya bak­mak­ta­dır ama o da ba­kış­la­rın­da bir ke­sin­lik yok­tur. Sanki soh­be­ti bi­ti­rip kalk­tık­tan sonra yer­de­ki çöp­le­ri ala­cak­mış gibi bir iz­le­nim ver­mek­te­dir. Bu beşli grup­tan ayrı ayak­ta iki kişi daha var. Sağ­da­ki ayak­ta­ki iki kişi de kendi ara­la­rın­da soh­bet et­mek­te­ler. Belki de tar­tış­mak­ta­lar.

Temel an­la­tı ki­şi­le­ri tu­rist­ler­dir. Şu anda ye­mek­le­ri­ni ye­mek­te­ler ve eğ­len­mek­te­dir­ler. Ama biraz sonra kal­ka­cak­lar ve te­miz­lik­çi kadın ora­da­ki bazı şey­le­ri ala­cak­tır. Ya da te­miz­lik­çi kadın şu anda ma­sa­da otu­rur­lar­ken yere dö­kü­len bazı şey­ler­den ra­hat­sız ol­duk­la­rın­dan on­la­rı te­miz­le­yecek ve tu­rist­ler eğe­len­me­le­ri­ni sür­dü­re­cek­ler­dir. Sağ ta­raf­ta­ki iki kişi de tu­rist­le­re reh­ber­lik eden ki­şi­ler ola­bi­lir­ler. Böy­le­si bir du­rum­da or­ta­ya bir an­la­tı da çı­ka­bi­lir.

Bu­ra­da her­ke­sin bir de­vi­nim için­de ol­du­ğu­nu söy­le­mek ge­re­kir. Sağ­da­ki iki ki­şi­nin ko­nuş­ma­la­rın­dan hemen son­ra­sın­da orayı terk et­me­le­ri ola­sı­dır. Te­miz­lik­çi kadın elin­de te­miz­lik ge­reç­le­riy­le dur­mak­ta­dır. Hemen ey­le­me geç­me­ye hazır du­rum­da­dır. En ka­lı­cı olan­lar ma­sa­da otu­ran­lar­dır. Ama orada da eğ­len­ce­li bir soh­be­tin ol­du­ğu an­la­şı­lı­yor. Ek­ra­na bakan ka­dı­nın gül­me­si bize bu du­ru­mu ve­ri­yor. Gül­mek ki­şi­nin bu­lun­du­ğu or­tam­dan ya da duy­du­ğu şey­ler­den haz al­dı­ğı­nı gös­te­rir. Bir de ma­sa­da­ki ta­bak­lar bo­şal­mış, şa­rap­lar azal­mış­tır. Biraz sonra kal­kıp orayı terk ede­cek­le­ri dü­şü­nü­le­bi­lir.

2. 4. Kül­tü­rel Boyut

İlgili fo­toğ­raf­ta kül­tü­rel yan­la­rı gös­te­ren bir­çok değer bul­mak ola­sı­dır. Fo­toğ­ra­fın çe­kil­di­ği dö­nem­de hü­kü­me­tin “tu­rist­le­re ay­rı­ca­lık­lı dav­ran­ma­sı” ko­nu­sun­da­ki eleş­ti­ri­le­ri dü­şün­dü­ğü­müz­de çok özgün bir fo­toğ­raf ol­du­ğu­nu da söy­le­mek ola­sı­dır. Özel­lik­le BBC’nin de Tür­ki­ye’deki Ko­ro­na­vi­rüs ön­lem­le­ri­ni bu fo­toğ­raf­la du­yur­ma­sı da fo­toğ­ra­fın öz­gün­lü­ğü­nü ve ko­nu­yu an­lat­ma­da­ki ba­şa­rı­sı­nı or­ta­ya koy­mak­ta­dır.

Dikey ola­rak ba­kıl­dı­ğın­da tam ora­dan çi­zi­len bir çiz­gi­nin so­lun­da otu­ran­lar, sa­ğın­da ise ayak­ta ka­lan­lar bu­lun­mak­ta­dır. Yük­sel­me sol­dan sağa doğru art­mak­ta­dır. Solda doğa ola­rak İstan­bul Bo­ğa­zı gö­rün­mek­te­dir. Sağda ise kül­tür ola­rak Aya­sof­ya Ca­mi­si gö­rün­mek­te­dir.

Fotoğrafın sol yanı                     Fotoğrafın sağ yanı

Oturanlar                                        Ayaktakiler

Doğa                                                Kültür

İstanbul Boğazı                              Ayasofya Camisi

Düşük uzam                                    Yüksek uzam

Geniş görünüm                              Dar görünüm

 

/Doğa/ kt /kül­tür/ en temel bi­li­nen kar­şıt­lık­tır. İnsa­nın var­lık ne­de­ni­nin te­me­lin­de bu kar­şıt­lık var­dır. Kendi izini ya­şa­dı­ğı or­ta­ma bı­rak­mak ister. Bu kül­tür­dür. Tu­rist­ler için İstan­bul’daki bu kar­şıt­lık, ter­si­ne bir ta­mam­la­yı­cı­lık iş­le­vi görür. Açık hava öz­gür­lü­ğün sim­ge­si­dir. Bu özgür or­ta­ma ta­rih­sel gö­rün­tü­ler ve ra­hat­la­tı­cı iç­ki­yi de ek­le­yin­ce ser­gi­le­nen uza­mın tü­müy­le tu­rist­le­re uygun ol­du­ğu­nu söy­le­mek doğru ola­cak­tır. At­mos­fer ola­rak Aya­sof­ya cami, İstan­bul Bo­ğa­zı, martı, açık bir gök­yü­zü gibi arzu edi­le­bi­lecek bir or­ta­mı be­lir­tir. Ta­rih­sel ve coğ­ra­fi an­lam­da arzu edi­len bir uzam gö­rül­mek­te­dir.

Sol ve sağ kı­sım­da­ki bu kar­şıt­lık fo­toğ­ra­fın belli bir denge için­de ol­du­ğu­nu gösterir ve dolayısıyla bu dü­zen­le­me­nin fo­toğ­ra­fa bir anlam kat­tı­ğı­nı söy­le­ye­bi­li­riz.

Tu­rizm hem doğa hem de kül­tü­rü il­gi­len­di­ren bir top­lum­sal yer de­ğiş­tir­me bi­çi­mi­dir. Tu­rizm se­zo­nu yak­la­şır­ken, tam ka­pan­ma­nın Tür­ki­ye ge­ne­lin­de­ki vaka sa­yı­la­rı­nı dü­şür­me­si he­def­le­ni­yor. Böy­le­ce Tür­ki­ye’yi zi­ya­ret eden tu­rist sa­yı­sı­nın ar­ta­ca­ğı ve sek­tö­rün geçen yılın ka­yıp­la­rı­nı kıs­men de olsa te­la­fi ede­ce­ği ümit edi­li­yor. Tam ka­pan­ma­ya rağ­men İstan­bul’u zi­ya­ret eden tu­rist­ler, so­ka­ğa çıkma ya­sak­la­rın­dan muaf tu­tu­lu­yor. Bunun ya­nın­da ko­nak­la­ma te­sis­le­rin­de ça­lı­şan per­so­nel de tam ka­pan­ma dö­ne­min­de ça­lış­ma­ya devam edi­yor.

Fo­toğ­raf­ta ne­re­dey­se ¼’ünü otu­ran dört kişi kap­la­mış du­rum­da­dır. Te­miz­lik­çi kadın fo­toğ­raf için­de az yer tutsa da top­lum­da yap­tı­ğı edim açı­sın­dan çok önem­li bir ko­nu­mu var­dır. Ma­sa­da mutlu bir bi­çim­de ye­mek­le­ri­ni yiyip şa­rap­la­rı­nı içen tu­rist­le­rin bu et­kin­li­ği sür­dür­me­si te­miz­lik­çi ka­dı­nın ey­lem­le­ri­ne ve ça­ba­la­rı­na bağ­lı­dır.

Sonuç

İnsan bir arada ya­şa­dı­ğı sü­re­ce ile­ti­şim edimi sü­re­cek­tir. Bu ile­ti­şim de­ği­şik yolla ola­bi­lir. Ba­zı­sı dille olur ba­zı­sı sesle, gra­fik­le ya da fo­toğ­raf­la olur. Ak­ta­rı­lan bil­di­ri­nin içe­ri­ği de fark­lı özel­lik­te ola­bi­lir. Ba­zı­sı sa­nat­sal bir bil­di­ri­dir ba­zı­sı ile­ti­şim­sel, ide­olo­jik, ruh­sal ya da kış­kır­tı­cı bir bil­di­ri ola­bi­lir.

Bü­lent Kılıç’ın ras­gel­di­ği bir­kaç ka­re­lik fo­toğ­ra­fın sa­nat­sal yanı yok ya da az de­ni­le­bi­lir. Çünkü foto mu­ha­bi­ri bu fo­toğ­ra­fı belli bir sa­nat­sal kay­gıy­la çek­me­di. Ama bu fo­toğ­raf o günkü ülke ko­şul­la­rı­nı de­ği­şik bi­çim­ler­de yan­sı­tan bir fo­toğ­raf oldu. Kul­la­nım­sal bir iş­le­vin­den söz edi­le­bi­lir. Alıcı üze­rin­de bı­rak­tı­ğı etki çok fazla oldu. Ülke gün­de­mi­ni de­ği­şik bi­çim­ler­de il­gi­len­di­ren (Türk­le­rin evde ka­pa­lı kal­dı­ğı bir dö­nem­de ül­ke­nin eko­no­mik zor­luk­la­rı ne­de­niy­le aynı ya­sak­la­ma­nın tu­rist­le­re uy­gu­lan­ma­ma­sı önem­li bir gün­dem ko­nu­suy­du. Ül­ke­de ça­lı­şan ke­si­me dev­le­tin ye­ter­li eko­no­mik des­tek ver­me­me­si ne­de­niy­le ça­lı­şan­la­rın has­ta­lık da olsa ça­lış­mak zo­run­da kal­ma­sı bir başka gün­dem ko­nu­suy­du) bu fo­toğ­ra­fın top­lum­da­ki et­ki­si çok fazla ol­muş­tur.

Fo­toğ­raf­çı o “an”ı doğru seç­me­li ve doğru yerde, doğru gö­rün­tü­yü ya­ka­la­dı­ğı anda dek­lan­şö­re bas­mak­ta ge­cik­me­me­li­dir.

 

Notlar ve Kaynakça

  1. JOLLY, Mar­ti­ne (2009) Int­ro­duc­ti­on à l’Analy­se de l’Image, 2. Baskı, Paris: Ar­mand Colin, coll. 128, S. 37.
  2. BASSO FOS­SA­LI, Pi­er­lu­igi; GI­ULIA DON­DE­RO, Maria (2015) Sémi­oti­que de la Pho­tog­rap­hie, Li­mo­ges: PULIM, s. 138.
  3. SO­NES­SON, Göran (2004) “La Rhéto­ri­que du Monde de la Vie”, HÉNAULT, Anne; BE­YA­ERT, Anne (yö­ne­ti­min­de-) Ate­li­er de Sémi­oti­que Vi­su­el­le için­de, Paris: PUF, coll. For­mes Sémi­oti­qu­es, [83-100].
  4. FLOCH, Je­an-Ma­rie (1985) Pe­ti­tes Myt­ho­lo­gi­es de l’Œil et de l’Esp­rit. Pour une Sémi­oti­que Plas­ti­que, Paris – Ams­ter­dam: Édi­ti­on Hadès-Ben­ja­mins, s. 25.
  5. GRE­IMAS, Al­gir­das-Ju­li­en; CO­UR­TES, Jo­seph (1986) Sémi­oti­que. Dic­ti­on­na­ire Ra­isonné de la Théorie du Lan­ga­ge, cilt: 2, Paris: Hac­het­te-Uni­ver­sité, ss.203-206.
  6. kt: karşıt
  7. Gro­upe μ. (1992) Traité du Signe Vi­su­el, Paris: Edi­ti­ons du Seuil, ss. 124, 186.
  8. BORD­RON, Je­an-Fran­ço­is (2013) Image et Vérité. Es­sa­is sur les Di­men­si­ons Ico­ni­qu­es de la Con­na­is­san­ce, Liège: Pres­ses uni­ver­si­ta­ires de Liège, coll. Si­gil­la, s. 32.
  9. SA­O­UTER, Cat­he­ri­ne (2000) Le Lan­ga­ge Vi­su­el, Montréal: XYZ, s. 23.
  10. SUDRY-LE DU, Ce­ri­se (İstan­bul mu­ha­bi­ri) (10 Mayıs 2021) “Vu d’Is­tan­bul: Le to­uris­me au temps du Covid ou la Tu­r­qu­ie sans les Turcs” La Li­be­ra­ti­on. URL: https://​www.​li­be­ra­ti­on.​fr/​in­ter­na­ti­onal/​mo­yen-ori­ent/​le-to­uris­me-au-temps-du-co­vid-ou-la-tu­r­qu­ie-sans-les-turcs-20210510_​SVGY­H­36O­OF­D­QJCZRYL­N­X4G­C­4WA/​ (son ula­şım: 24/07/2021)
  11. (11 Mayıs 2021) “Tür­ki­ye bu fo­toğ­ra­fı ko­nu­şu­yor! BBC Türk­çe’deki ‘tam ka­pan­ma’ fo­toğ­ra­fı­nın hi­ka­ye­si­ni, fo­toğ­ra­fı çeken Bü­lent Kılıç an­lat­tı…” Ha­ber­mot­to.​com. https://​ha­ber­mot­to.​com/​turki­ye-bu-fo­tog­ra­fi-ko­nu­su­yor-bbc-turk­ce­de­ki-tam-ka­pan­ma-fo­tog­ra­fi­nin-hi­ka­ye­si­ni-fo­tog­ra­fi-ce­ken-bu­lent-ki­lic-an­lat­ti/​ (son ula­şım: 24/07/2021)
  12. LIN­DE­KENS, René (1976) Essai de Sémi­oti­que Vi­su­el­le (Le Pho­tog­rap­hi­que, le Fil­mi­que, le Grap­hi­que), Paris: Klin­si­eck, s. 81.
  13. GÜNAY, V. Doğan (2018) Bir Ya­zın­sal Gös­ter­ge­bi­lim Oku­ma­sı: Ku­yu­cak­lı Yusuf, İstan­bul: Pa­pat­ya Bilim Ya­yın­la­rı, s. 260.
  14. FLOCH, Je­an-Ma­rie (1985) Pe­ti­tes Myt­ho­lo­gi­es de l’Œil et de l’Esp­rit. Pour une Sémi­oti­que Plas­ti­que, Paris – Ams­ter­dam: Édi­ti­on Hadès-Ben­ja­mins, ss. 73-74.
  15. JOLLY, Mar­ti­ne (2009) Int­ro­duc­ti­on à l’Analy­se de l’Image, 2. Baskı, Paris: Ar­mand Colin, coll. 128, s. 35.

 

Bu çalışmaya atıf yapmak için e-kaynakça


Günay, V, Doğan. (2021). Görsel Bir Anlatım Dili Olarak Fotoğraf, Bir Fotoğraf Göstergebilimi Denemesi. Türkiye Göstergebilim Çevresi. <https://turkgostergebilimi.com/gorsel-bir-anlatim-dili-olarak-fotograf-prof-dr-v-dogan-gunay/>      … / … / … (erişim tarihi).

Paylaş
Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.